KOMPANZASYON PANOLARI
TRANSFORMATÖRLERİN KOMPANZASYONU
Alternatif akım makinalarının en önemlilerinden biri olan ve en çok kullanılan transformatörler bağlı oldukları üst gerilim şebekesinden endüktif reaktif güç çekerler. Bunlar bireysel olarak kompanze edilirler. Kondansatörler ya üst gerilim yada alt gerilim tarafına bağlanabilirlerse de, hem pratik hemde ekonomik sebeplerle alçak gerilim tarafına bağlanmaları tercih edilir. Transformatörün yükü daima değişebildiğinden, kompanzasyon için gerekli kondansatör gücü, en büyük reaktif güç ihtiyacına göre seçilmez. Aksi halde dütük yüklü saatlerde aşırı kompanzasyon baş gösterebilir ve transformatörün sekonder uçlarında gerilim yükselebilir. Ayrıca şebeke geriliminde harmoniklerin mevcut olması halinde, kondansatör şebekeden aşırı akım çekerek transformatörü aşırı yükleyebilir. Transformatörlerin kompanzasyonunda kullanılacak kondansatörün, transformatörün boşta çektiği reaktif gücü karşılayacak mertebede olması gereklidir. Açıklanan sebeplerden dolayı Elektrik İdareleri, transformatörün yüküne bağlı olmadan, nominal gücün % 5 - % 10 değerinde sabit bir kondansatör bağlanmasını tavsiye ederler.
Çeşitli güç ve gerilimlerdeki transformatörlerin kompanzasyonu için gerekli kondansatör güçleri aşağıdaki cetvelden seçilebilir;
Yüksek Gerilimli Trafo
_______________________________________________________
Normal 6 kV’ a kadar 6 ila 15 kV 15 kV’ un
üzeri
Trafo Gücü Kondansatör Gücü Kondansatör Gücü Kondansatör Gücü
( kVA ) ( kVAR ) ( kVAR ) ( kVAR )
____________ _______________ _________________ ______________
10 1.5 1.5 2
25 2.5 2.5 3.5
50 5 6 8
63 6 8 10
100 8 10 12
125 10 10 12
160 10 12 15
200 12 15 20
250 15 20 25
315 20 20 25
400 20 25 30
500 25 30 35
630 30 35 40
1000 40 45 50
2000 60 65 80
AYDINLATMADA KOMPANZASYON
Aydınlatmada kullanılan kompanzasyon panoları modern kompanzasyon panoları lambaların yardımcı malzemeleri yüzünden, şebekeden çekilen endüktif nitelikteki reaktif gücün bir çok sakıncaları vardır. Bunlar;
- Üretim, iletim ve dağıtım sistemlerindeki öğelerin gereksiz şekilde yüklenmesi ve bu suretle besleme kapasitelerinin azalması,
- Gereksiz yere çekilen fazla akımın enerji kayıplarına neden olmasıdır.
Bu sakıncalar, aydınlatmada endüktif gücün, kondansatörlersayesinde çekilen kapasitif güçle kompanze edilmesi yani giderilmesi suretiyle ortadan kaldırılabilir.
LAMBA SINIFLARI
Aydınlatmadaki kompanzasyon kullanılan lamba türüne bağlıdır.
1 – Elektrolüminesan Lambalar :
Elektrolüminesan, gazların kompanzasyon panoları bir elektrik deşarjı ile ışık yaymasına denir. Bu lambalar kapasitif akım çektiklerinden, santral ve şebekenin endüktif yükünü azaltırlar ve bu yüzden yük durumunu genel olarak düzeltirler. Bu lambalar, teknolojinin bugünkü düzeyinde çok az ışık verdiklerinden dolayı normal aydınlatmada kullanılmamaktadır. Bu yüzden kompanzasyon hesabına direkt etkileri yoktur, ihmal edilebilirler.
Daha ziyade ölçme aygıtlarının kadranlarını aydınlatmak, pasif korunmada ışıklı sinyaller oluşturmak ve yatak odalarında loş bir aydınlatma sağlamak gibi amaçlarla kullanılırlar.
2 - Akkor Telli Lambalar :
Bu lambalar birer omik direnç gibi şebekeyi yüklediklerinden endüktif yük çekmezler yani bu bakımdan ideal bir alıcı durumundadırlar. Fakat bu lambalar ışıktan daha ziyade ısı verdiklerinden gün geçtikçe kullanımı azalmaktadır.
3 - Deşarj Lambaları :
Fluoresan lambalar kompanzasyon panoları ile Civa buharlı ve Sodyum buharlı lambalar şebekeye ancak bir Balast ve Ignitör ( ateşleyici ) yardımı ile bağlanırlar. Balast, bir empedans yada kaçak akılı bir transformatörden oluşur ve şebekeyi endüktif bir güçle yükler. Deşarj lambalarının ışıksal verimleri, akkor lambalara göre çok daha yüksektir.
Deşarj lambaları, akkor lambalar gibi yardımcı malzeme kullanmadan, kolaylıkla şebekeye bağlanması olanaksız olmasına karşın, yüksek verimleri ve uzun ömürleri dolayısıyla bu lambalar günden güne yaygınlaşmaktadır. Ayrıca akkor lamba gibi basit bir kompanzasyon panoları duya vidalanabilen, balastı ile deşarj hücresini kapsayan fluoresan lambalar ( PL serisi – PHILIPS ) geliştirildiğinden, deşarj lambalarının hızla yayıldığı söylenebilir. Bu yüzden aydınlatmada endüktif yükün kompanzasyonu büyük boyutlara ulaşmaktadır. Aydınlatmada kompanzasyon, deşarj lambalarının kompanzasyonundan ibarettir.
Deşarj lambalarının kutuplarındaki gerilim akımın artmasıyla azalır. Kararlı bir çalışma için, pozitif bir karakteristik elde etmek amacıyla seri olarak bir empedans bağlanır. Eğer şebeke gerilimi deşarjı sürdürebilecek değerde değilse, genel olarak bir ototransformatörle yükseltilir ve bu taktirde, ayrıca seri bir empedans kompanzasyon panoları bağlamak yerine bu empedansa eşdeğer olacak şekilde, transformatör kaçak akılı olarak imal edilir. Teorik olarak seri bir empedans, bir endüktans veya bir kapasiteden oluşturulabilir; ancak kapasite kullanıldığı taktirde, alternatif akımın her yarım peryotunda meydana gelen akım tepeleri yüksek bir değere ulaşacağından, lambanın elektrotları çabuk yıpranır ve ömrü kısalır. Bu nedenle seri empedans, endüktif bir reaktanstan oluşturulur.
Lambaların, balastları dolayısıyla, şebekeden çektikleri endüktif güç, devreye bağlanan kondansatörlerin çektikleri kapasitif yükle kompanze edilir.
Endüktif yük kompanzasyon panoları oluşturan aydınlatma armatürlerinde kompanzasyon kondansatörü kullanılmaktadır. Bu armatürlerde kullanılan kondansatörler, polipropilen-metalize yapısında olup çevreye, insan sağlığına zararlı hiçbir madde içermemektedir. Kullanılan kondansatörler,içerisinde bulundurduğu deşarj direnci ile gerilim kesildikten 1 dakika sonra üzerinde 50 V’ u aşmayan bir gerilim tutarak, yine insan hayatını tehlikeye atmayacak bir şekilde dizayn edilmiştir. Bu kondansatörler sadece aydınlatma armatürleri için dizayn edilmiş olup, çalışma gerilimi, ısı özellikleri, montaj ve güvenlik kilidi ile tamamen özeldir. Eğer kondansatör üzerinde aşırı bir yük oluşursa kondansatör kesinlikle patlamadan ve çevreye zarar vermeden devre dışı kalır. ( LAMP 83 )
FLUORESAN ARMATÜRLERDE KULLANILAN BALASTLARIN COS j DEĞERLERİ
Fluoresan Ampul Balast Akım ( A ) Cos j
1 x 20 W 1 x 20 W 0.37 0.35
1 x 18 W 1 x 20 W 0.37 0.35
2 x 20 W 1 x 40 W 0.42 0.50
2 x 18 W 1 x 40 W 0.42 0.50
1 x 40 W 1 x 40 W 0.43 0.50
1 x 36 W 1 x 40 W 0.43 0.50
2 x 40 W 2 x 40 W 0.86 0.50
2 x 36 W 2 x 40 W 0.86 0.50
kompanzasyon panoları
CİVA BUHARLI ARMATÜR BALASTLARININ COS j DEĞERLERİ
Lamba Tipi Balast Tipi Cos j
HPI-T 50 W BHL 50L10 0.45
HPI-T 80 W BHL 80L10 0.50
HPI-T 125 W BHL 125L11 0.55
HPI-T 250 W BHL 250L11 0.55
HPI-T 400 W BHL 400L11 0.60
HPI-T 700 W BHL 700L02 0.60
HPI-T 1000 W BHL 1000L02 0.65
HPI-T 2000 W BHL 2000L18 0.65
SODYUM BUHARLI ARMATÜR BALASTLARININ COS j DEĞERLERİ
Lamba Tipi Balast Tipi Cos j
SON (-T ) 50 W BSN 50L33 0.40
SON (-T ) 70 W BSN 70L33 0.40
SON 100 W BSN 100L11 0.45
SON (-T ) 150 W BSN 150L11 0.45
SON (-T ) 250 W BSN 250L11 0.45
SON (-T ) 400 W BSN 400L11 0.45
SON (-T ) 1000 W BSN 1000L02 0.45
Yukarıdaki tablolarda Cos j değerleri verilen lamba ve balast tipleri belli armatürlerden alınmış olup, sadece örnek olması açısından verilmiştir. kompanzasyon panoları